İnsanlık tarihi aynı zamanda bir göç tarihidir.

İnsan, binlerce yıldır daha güvenli, daha verimli, daha özgür ve daha yaşanabilir bir yer arayışı içinde hareket ediyor. Savaşlardan kaçıyor, kıtlıktan uzaklaşıyor, iş arıyor, eğitim için başka ülkelere gidiyor, ailesinin geleceğini güvence altına almak için sınırları aşıyor. Kimi zaman zorunluluk, kimi zaman umut, kimi zaman da daha iyi bir yaşam arzusu insanı doğduğu topraklardan koparıyor.

Fakat göç yalnızca bir coğrafya değişikliği değildir.

İnsan başka bir yere taşındığında beraberinde yalnızca valizini götürmez. Dilini, çocukluğunu, anılarını, korkularını, alışkanlıklarını, ailesinin hikâyesini, kültürünü ve kimliğini de taşır.

İşte asıl hikâye tam burada başlar.

Çünkü insan yeni bir dünyaya uyum sağlarken, farkında olmadan eski dünyasıyla arasındaki mesafeyi de büyütebilir.

Ve bir süre sonra şu soru ortaya çıkar:

İnsan daha konforlu bir hayat kurarken kendisinden ne kadar vazgeçer?

Göçün görünmeyen yüzü

Göçün ekonomik ve demografik sonuçları çokça konuşulur. İnsanların nereden nereye gittiği, ne kadar para kazandığı, hangi ülkelerde yaşadığı, hangi işlerde çalıştığı ve yeni toplumlara nasıl entegre olduğu araştırılır.

Fakat göçün daha sessiz bir boyutu vardır:

Göç eden insanın psikolojisi.

Yeni bir ülkeye veya şehre giden insan önce hayatta kalmaya çalışır. Ev bulmak, iş bulmak, dil öğrenmek, çocuklarını okula yerleştirmek, sosyal çevre oluşturmak ve yeni düzenin kurallarını anlamak zorundadır.

Bu dönemde insanın bütün enerjisi geleceğe yönelir.

Geçmiş ise bir süreliğine beklemeye alınır.

Bu son derece doğal bir süreçtir.

Fakat geçici olması gereken bu “bekleme hali” bazen kalıcı bir kimlik dönüşümüne dönüşebilir.

Konfor alanı nasıl oluşuyor?

Psikolojik açıdan konfor alanı, insanın kendisini görece güvende, tanıdık ve kontrol sahibi hissettiği yaşam çevresidir.

İnsan belirsizlikten hoşlanmaz.

Yeni bir ülkeye giden kişi başlangıçta yabancıdır. Dilini bilmez, kültürel kodlara yabancıdır, sosyal çevresi sınırlıdır.

Zamanla bunlar değişir.

İş bulunur.

Ev alınır.

Çocuklar okula başlar.

Yeni arkadaşlıklar kurulur.

İnsan yeni toplumun gündelik hayatına katılır.

Artık ilk baştaki yabancılık hissi azalır.

Tam bu noktada konfor alanı oluşmaya başlar.

Konforun kendisi kötü değildir.

Aksine insanın huzura, güvenliğe ve istikrara ihtiyacı vardır.

Ancak sorun, konforun bir süre sonra değişimden kaçınma ve geçmişle bağları zayıflatma mekanizmasına dönüşmesiyle ortaya çıkar.

İnsan yeni hayatında o kadar rahatlar ki, eski hayatının bazı parçalarını artık taşımak istemez.

Önce dil azalır.

Sonra kültürel alışkanlıklar.

Ardından eski dostluklar ve memleket ilişkileri.

Daha sonra geçmişin hikâyeleri.

Ve nihayet insanın kendisiyle ilgili bazı soruları sorması da azalabilir.

Kimlik neden sessizleşir?

Bir insanın kimliği sadece “Ben kimim?” sorusunun cevabı değildir.

Kimlik aynı zamanda:

Nereden geliyorum?

Hangi hikâyenin parçasıyım?

Beni ben yapan değerler nelerdir?

Ailemin ve toplumumun geçmişi nedir?

sorularına verilen cevapların bütünüdür.

Göç eden insan bu sorularla yeni hayatında yeniden karşılaşır.

Örneğin Türkiye’den Avrupa’ya göç eden bir aileyi düşünelim.

Birinci kuşak için memleket çok canlıdır. Köy, mahalle, sokak, akrabalar, dil ve geçmiş hafızanın önemli parçalarıdır.

İkinci kuşak iki dünyanın arasında büyür.

Üçüncü kuşak ise çoğu zaman doğduğu ülkeyi gerçek vatanı olarak görür.

Bu durum yalnızca Türkiye’den Avrupa’ya göç edenler için geçerli değildir.

Meksikalı bir aile için Amerika'da, Hintli bir aile için İngiltere'de, Kuzey Afrikalı bir aile için Fransa'da, Suriyeli bir aile için Almanya'da veya Afrikalı bir aile için Avrupa'nın başka bir ülkesinde benzer süreçler yaşanabilir.

Bütün bu örneklerin ortak noktası şudur:

Göç, kuşaklar ilerledikçe yalnızca mekânı değil, hafızayı da dönüştürür.

Birinci kuşak hatırlar, ikinci kuşak sorgular, üçüncü kuşak unutur mu?

Elbette her aile için böyle bir sonuç ortaya çıkmaz.

Ancak göç sosyolojisinin önemli meselelerinden biri kuşaklar arası kültürel aktarımın nasıl değiştiğidir.

Birinci kuşak geçmişi doğrudan yaşamıştır.

İkinci kuşak geçmişi ebeveynlerinin anlatılarından öğrenir.

Üçüncü kuşak ise geçmişi çoğu zaman bir “aile hikâyesi” olarak tanır.

Burada dil kritik bir role sahiptir.

Çünkü dil yalnızca konuşma aracı değildir.

Dil, hafızanın taşıyıcısıdır.

Bir çocuk dedesinin anlattığı hikâyeyi anlayamıyorsa, yalnızca bir dili değil, o hikâyenin duygusal bağlamını da kaybetmeye başlayabilir.

Bir türkünün sözlerini bilmiyorsa, o türkünün taşıdığı tarihsel hafıza da onun için uzaklaşabilir.

Bir yemek yalnızca yemek olmaktan çıkar; onu anlamlandıran hikâye bilinmiyorsa kültürel bir nesneye dönüşür.

Böylece kültür önce yaşanan bir gerçeklikten, sonra hatırlanan bir geçmişe, en sonunda da müzede sergilenen bir hatıraya dönüşebilir.

Asimilasyon mu, uyum mu?

Burada çok hassas bir ayrım yapmak gerekir.

Her uyum asimilasyon değildir.

İnsan yeni topluma uyum sağlamak zorundadır.

Yeni ülkenin dilini öğrenmek, hukukuna uymak, çalışma hayatına katılmak ve toplumsal ilişkiler kurmak doğal ve gerekli süreçlerdir.

Sorun, uyumun kişinin kendi kültürel varlığından vazgeçmesi gerektiği düşüncesine dönüşmesidir.

Gerçek anlamda çoğulcu toplum, insana iki seçenek sunmamalıdır:

Ya bizim gibi ol ya da dışarıda kal.

Daha demokratik olan üçüncü bir seçenek mümkündür:

Hem bizimle birlikte yaşa hem de kendin olarak kal.

İşte konfor alanının en tehlikeli biçimi, insanın bu üçüncü seçeneğin mümkün olmadığına inanmasıdır.

Konforun görünmeyen bedeli

İnsan bazen dışlanmamak için kendisini küçültür.

Farklı görünmemek için dilini konuşmaz.

Çocuğunun utanmaması için kendi kültürünü gizler.

İşyerinde sorun yaşamamak için kimliğini tartışma konusu yapmaz.

Komşularıyla ilişkileri bozulmasın diye geçmişinden söz etmez.

Başlangıçta bunların hepsi küçük tavizler gibi görünür.

Fakat küçük tavizler kuşaklar boyunca biriktiğinde büyük bir kültürel mesafeye dönüşebilir.

İnsan artık kimliğini reddetmiyor olabilir.

Fakat kimliğini yaşamıyordur.

İşte burada “kimlikten sessizliğe” geçiş başlar.

Sessizlik bazen özgür bir tercih değildir.

Bazen geçmişte yaşanan dışlanmaların, ayrımcılıkların veya kabul görme ihtiyacının öğrettiği bir savunma biçimidir.

Peki bu sadece göçmenlerin sorunu mu?

Hayır.

Konfor alanı yalnızca uluslararası göçte ortaya çıkmaz.

Köyden kente göç eden insan da benzer bir süreç yaşayabilir.

Küçük bir şehirden İstanbul'a gelen kişi de.

Kırsal kültürden metropol kültürüne geçen insan da.

Yoksulluktan orta sınıfa yükselen kişi de.

Hatta siyasal, sosyal veya kültürel çevresini değiştiren birey bile kendi geçmişiyle yeni hayatı arasında bir gerilim yaşayabilir.

Bu nedenle mesele aslında göçten daha büyüktür.

Mesele modern insanın değişim karşısındaki psikolojisidir.

İnsan daha iyi bir yaşam kurdukça, geçmişini ne ölçüde yanında taşıyabilir?

Ve geçmişiyle bağını korurken yeni dünyaya ne kadar uyum sağlayabilir?

Modern dünyanın büyük paradoksu

Modern dünya insana tarihte hiç olmadığı kadar fazla hareket özgürlüğü verdi.

İnsan artık doğduğu yerde yaşamak zorunda değil.

Bir Türk Berlin'de, bir Hintli Londra'da, bir Meksikalı Los Angeles'ta, bir Afrikalı Roma'da yaşayabiliyor.

Dünya giderek küçülüyor.

Fakat dünya küçüldükçe ilginç bir paradoks ortaya çıkıyor:

Coğrafi sınırlar azalırken, insanın kendi geçmişiyle arasındaki psikolojik mesafe büyüyebiliyor.

İnsan artık aynı anda birçok yere ait olabiliyor.

Ama bazen hiçbir yere tam olarak ait hissedemiyor.

Doğduğu ülkeye döndüğünde yabancılaşıyor.

Yaşadığı ülkede ise tamamen içeriden biri olamıyor.

İki kültür arasında büyüyen çocuk için bu durum daha da karmaşık hale gelebiliyor.

Bir kimlik çatışması ortaya çıkıyor:

“Ben kimim?”

Bu soru bazen bir ömür boyu insanın peşinden gidebiliyor.

Çözüm: Konfor alanından çoğulculuk alanına

Belki de mesele konfor alanını tamamen terk etmek değildir.

İnsan güvenliğe ve huzura ihtiyaç duyar.

Asıl mesele, konfor alanını kimlik hapishanesine dönüştürmemektir.

İnsan hem yeni toplumuna ait olabilir hem geçmişini koruyabilir.

Hem yeni bir dil öğrenebilir hem anadilini konuşabilir.

Hem yeni bir kültürü benimseyebilir hem kendi kültürünü sürdürebilir.

Hem doğduğu ülkeyi sevebilir hem yaşadığı ülkeye aidiyet hissedebilir.

Bunun adı çelişki değil, çoğul aidiyettir.

yüzyıl insanının kimliği belki de artık tek bir kelimeyle açıklanamayacak kadar karmaşıktır.

İnsan aynı anda Türkiyeli, Avrupalı, Kürt, Türk, Arap, Afrikalı, Amerikalı veya başka birçok kültürel kimliğin taşıyıcısı olabilir.

Kimliklerin birbirini yok etmesi gerekmez.

Tam tersine, insanın farklı kimliklerini özgürce taşıyabilmesi onun psikolojik bütünlüğünü güçlendirebilir.

Son söz

Göç insanı yalnızca başka bir yere götürmez.

Bazen insanı kendisine de götürür.

Çünkü insan yeni bir ülkede, yeni bir şehirde veya yeni bir toplumda yaşamaya başladığında geçmişini yeniden düşünmek zorunda kalır.

Neyi koruyacağını, neyden vazgeçeceğini, çocuklarına ne aktaracağını ve kendisini nasıl tanımlayacağını yeniden belirler.

Bu nedenle göçün en büyük sınavı ekonomik değildir.

Asıl sınav, insanın yeni hayatını kurarken eski hayatıyla bağını nasıl yeniden kuracağıdır.

Konfor alanı insana huzur verebilir.

Ama eğer insanı kendi hikâyesini unutmaya başlatıyorsa, o zaman konfor artık yalnızca bir rahatlık alanı değildir.

Bir tuzağa dönüşmeye başlamıştır.

Belki de çağımızın en önemli sorularından biri budur:

Daha iyi yaşamak için yer değiştiren insan, daha iyi bir hayat kurarken kendisini kaybetmeden bunu nasıl başarabilir?

Çünkü insanın gerçek özgürlüğü, yalnızca istediği yerde yaşayabilmesi değil;

nerede yaşarsa yaşasın, kim olduğunu özgürce yaşayabilmesidir