Diyojen bir gün sokakta mercimek pişirirken, kralın yanında rahat bir hayat süren Aristippos onu görür ve şöyle der:

“Diyojen, eğer krala yaranmayı öğrenseydin bugün mercimek yemek zorunda kalmazdın.”

Diyojen başını kaldırır ve tarihe geçecek cevabını verir:

“Eğer sen de mercimekle yetinmeyi öğrenseydin, bir krala yaranmak zorunda kalmazdın.”

Bu iki cümle, aslında insanlık tarihinin en büyük çelişkilerinden birini anlatır: İnsan rahat yaşamak için ne kadarından vazgeçebilir?

Bir insanın gerçek zenginliği sahip oldukları mıdır, yoksa sahip olduklarına rağmen vazgeçmedikleri midir?

Bugün özgürlükten söz eden, bağımsız olduğunu söyleyen, kendi fikirleriyle yaşadığını iddia eden pek çok insanın görünmeyen zincirleri var. Üstelik bu zincirler demirden değil; konfordan, çıkardan, makamdan, alkıştan ve başkalarının onayından yapılmış.

İlk yazımızda özgürlüğün üç görünmez zincirinden söz etmiştik: Sevilmek, beğenilmek ve takdir edilmek…

Şimdi bu zincirlerin arkasında saklanan daha büyük bir esarete bakalım: Konfor uğruna karakterinden vazgeçmek.

Çünkü insan bazen başkalarının sevgisini kaybetmemek için susar, beğenilmek için kendini değiştirir, takdir edilmek için olmadığı biri gibi davranır. Fakat bütün bunların ötesinde, rahatını kaybetmemek için inandıklarından vazgeçtiği bir eşik vardır.

İşte insanın kendisine ihanet ettiği yer tam da orasıdır.

Bir zamanlar haksızlığa karşı çıkanlar, bugün çıkarları gereği haksızlığın yanında saf tutabiliyor. Dün yanlış dediğine bugün doğru diyebiliyor. Dün eleştirdiği davranışları bugün savunabiliyor. Dün adaletsizlik karşısında öfke duyanlar, bugün o adaletsizlik kendi menfaatlerine hizmet ediyorsa sessiz kalabiliyor.

Neden?

Çünkü bazı insanlar için hakikat, çıkarlarıyla çatıştığı noktaya kadar değerlidir. Adalet, kendilerine dokunmadığı sürece savunulabilir. İlkeler, konfor alanlarını tehdit etmediği sürece korunabilir.

Oysa karakter, insanın çıkarına uygun davrandığı zaman değil, çıkarına aykırı olduğu hâlde doğru olandan vazgeçmediği zaman ortaya çıkar.

İnsanların en büyük yanılgısı, konforu özgürlük sanmalarıdır.

Oysa her rahatlık özgürlük değildir. Bazen rahat yaşamanın bedeli, kendi düşüncelerini susturmaktır. Bazen bir makamı korumanın bedeli, vicdanını görmezden gelmektir. Bazen birilerinin gözüne girebilmenin bedeli, kendi gözünde küçülmektir.

İnsan başkalarının kendisi hakkında ne düşündüğüne bağımlı hâle geldiğinde, kendi hayatının sahibi olmaktan çıkar. Onay almak için konuşur, tepki görmemek için susar, dışlanmamak için kalabalığa uyar.

Bir süre sonra ne düşündüğünü değil, ne düşünmesi gerektiğini başkalarının belirlediğini fark etmez bile.

En tehlikelisi de budur: İnsan, zincirlerini taşıdığı hâlde özgür olduğunu zannetmeye başlar.

Çünkü köleliğin en gelişmiş biçimi, insanın esaretini özgürlük sanmasıdır.

Düşünsenize…

Bir insan doğruları söyleyemiyorsa, çünkü makamını kaybetmekten korkuyorsa ne kadar özgürdür?

Yanlışlara itiraz edemiyorsa, çünkü çevresinin sevgisini kaybetmek istemiyorsa ne kadar bağımsızdır?

İnandığı değerleri savunamıyorsa, çünkü çıkarlarının zarar göreceğini düşünüyorsa karakterinden geriye ne kalmıştır?

Elbette herkes iyi yaşamak, rahat etmek, güven içinde olmak ister. Bunun kendisinde yanlış bir taraf yoktur. Sorun, insanın daha iyi yaşamak uğruna kendisinden vazgeçmeye başlamasıdır.

Çünkü konfor bir ihtiyaç olabilir ama karakter bir tercihtir. Lüks bir yaşam standardı olabilir ama onur bir duruş meselesidir. Makam geçici bir unvandır ama insanın kendisine duyduğu saygı, hayatı boyunca taşıdığı en önemli değerdir.

Diyojen'in mercimeği burada bir yiyecek olmaktan çıkar, bir özgürlük sembolüne dönüşür.

O mercimekle yetinebilen insan, bir başkasının sofrasına mahkûm değildir. Bir kralın gölgesinde yaşamak zorunda değildir. Birilerinin gözüne girmek, onların hoşuna gitmek veya onların lütfuna sığınmak zorunda değildir.

Çünkü neye ihtiyacı olduğunu bilen insanı, ihtiyaçları üzerinden yönetmek kolay değildir.

Belki de özgürlük, daha fazlasına sahip olmak değil, daha fazlasına sahip olabilmek için kendinden vazgeçmemektir.

Bugün kendimize sormamız gereken soru şu:

Kaçımız gerçekten düşündüğünü söylüyor? Kaçımız gerçekten inandığı gibi yaşıyor? Kaçımız bir çıkar uğruna dün savunduğu değerleri bugün terk etmiyor?

Ve en önemlisi:

Kaçımız, rahatımız bozulmasın diye kendi vicdanımızla pazarlık yapıyor?

Unutmayalım; insan her zaman bir başkasının emriyle köle olmaz. Bazen kendi arzularının, korkularının, hırslarının ve konforunun kölesi olur.

Bir insanın özgürlüğü, istediği her şeye sahip olmasıyla değil, sahip olmak istedikleri uğruna nelerden vazgeçmediğiyle ölçülür.

Çünkü insan konforunu karakterinin, çıkarını onurunun, alkışı vicdanının önüne koyduğu gün özgürlüğünü kaybetmeye başlar.

Ve belki de en acı gerçek şudur:

Bazı insanlar hayatları boyunca daha rahat yaşamak için mücadele ederken, bir gün kendilerine ait hiçbir şeyleri kalmadığını fark ederler. Ne fikirleri kendilerinindir ne duruşları ne de kararları…

İşte o gün, bütün zincirleri görünmez olduğu hâlde insanın en ağır esareti yaşadığı gündür.

Diyojen'in mercimeği bize hâlâ aynı soruyu soruyor:

Bir kralın sofrasında başını eğerek yaşamak mı, yoksa bir tas mercimekle başın dik yaşamak mı?

Tercih sizin…

Ama unutmayın: Herkesin satın alınabileceği bir fiyatı olmak zorunda değildir. Bazı değerler vardır ki insan onları kaybettiğinde, kazandığı hiçbir şey kaybettiğine değmez.

Çünkü gerçek özgürlük, her şeye sahip olmak değil; hiçbir şey uğruna kendine ihanet etmemektir.